Er is een ritueel, inmiddels, dat voorafgaat aan elke grote techconferentie van het jaar: iemand op het podium zegt de zin "dit gaat alles veranderen", en de helft van de zaal applaudisseert, terwijl de andere helft in gedachten uitrekent binnen hoeveel maanden hun baan overbodig zal zijn. En ondertussen, in de meer discrete lagen van de reële economie, verdwijnen honderdduizenden banen, geruisloos, zonder persconferentie of staande ovatie.

Men herhaalt ons dat deze verschuiving niets nieuws is, dat elke technologische revolutie banen heeft vernietigd voordat ze andere creëerde: de auto doodde de hoefsmid maar baarde de garagist, de informatica schafte de typiste af en baarde tegelijkertijd een kolossale software-industrie. Dat is waar. Het is ook een handige manier om niet te kijken naar wat er werkelijk gebeurt: niet een vervanging van taken, maar een verandering van de aard van intellectueel werk zelf – en een verschuiving van wie er precies van profiteert.

De vernietiging gaat sneller dan de creatie, en dat is geen toeval

Laten we beginnen met de cijfers, want dat is de taal die dit debat vereist om serieus genomen te worden. Amazon heeft de afgelopen maanden bijna 30.000 banen geschrapt, een beweging gevolgd door Google, Microsoft, Meta en Intel – op een moment dat de gecombineerde waardering van AI-laboratoria toppen bereikte die geen enkele serieuze analist drie jaar eerder had durven voorspellen.

Maar het meest onthullende cijfer is niet dat van de ontslagen: het zijn de redenen die worden aangevoerd. Een onderzoek van de *Harvard Business Review*, gepubliceerd in januari 2026 en uitgevoerd bij meer dan duizend leidinggevenden die in december 2025 werden ondervraagd, toont aan dat 39% van hen erkent hun personeelsbestand te hebben verminderd in afwachting van toekomstige AI-capaciteiten – tegenover slechts 2% op basis van daadwerkelijk waargenomen automatiseringwinsten. Vertaling: de meeste huidige ontslagen zijn geen reactie op een effectieve vervanging van menselijk werk, maar op een gok naar die vervanging, ten koste van ontslagen werknemers nog voordat de technologie zich heeft bewezen.

Men kan eindeloos discussiëren over studies die de opkomst van nieuwe beroepen voorspellen – data-architect, AI-ethicus, algoritmische contentcurator. Deze beroepen bestaan, of zullen bestaan. Het rapport van het Direction générale du Trésor, gepubliceerd in juni 2026, erkent dit ronduit, verwijzend naar het werk van econoom David Autor: 60% van de werknemers heeft vandaag banen die in 1940 nog niet bestonden. De economische geschiedenis geeft, op de lange termijn, de optimisten gelijk.

Het probleem is niet het bestaan van deze beroepen, maar hun relatieve schaarste ten opzichte van het volume aan banen dat ze op korte termijn proberen te compenseren. Het McKinsey Global Institute voorziet dat tegen 2030 30% van de gewerkte uren in geavanceerde economieën automatiseerbaar is; de OESO schat het aandeel van Franse banen met een hoog risico op automatisering op 27%, wat neerkomt op meer dan vier miljoen banen – geconcentreerd in administratieve ondersteuning, boekhoudkundige gegevensinvoer en vertaling. Het World Economic Forum voorziet een netto positief saldo van 78 miljoen banen die wereldwijd tot 2030 zullen worden gecreëerd. Maar een geautomatiseerde taak is niet mechanisch gelijk aan een geschrapte baan – behalve dat, in de praktijk, dit precies is wat de meeste directies doen zodra de marges dat toelaten. De gewonnen tijd wordt niet herverdeeld naar meer creativiteit; het personeelsbestand wordt verminderd en de winst wordt verdeeld onder de aandeelhouders.

De mythe van de versterkte werknemer

Het dominante discours is dat van de "versterkte werknemer": AI als copiloot, als cognitieve prothese die de mens bevrijdt van laagwaardige taken om hem te laten focussen op oordeel, creativiteit, relaties. Dat is verleidelijk, en niet geheel onjuist – ik heb collega's gezien die kostbare tijd wonnen met synthesistaken waar ze een hekel aan hadden. Maar een essentiële vraag blijft onbeantwoord: van wie is deze vrijgekomen tijd?

In een bedrijf dat zijn werknemers als kostenpost behandelt, wordt de door AI vrijgekomen tijd nooit teruggegeven in de vorm van minder gewerkte uren of meer autonomie. Het wordt onmiddellijk opnieuw geïnvesteerd in meer productie, meer verzoeken – totdat de werklast weer het eerdere verzadigingsniveau bereikt, maar met een verminderd personeelsbestand. Men noemt dit een productiviteitswinst. Men zou het eerlijker "vermomde werkintensivering" moeten noemen.

Wat we verliezen als we verveling verliezen

Er is een aspect van deze transformatie waar weinig over wordt gesproken: het verdwijnen van wat ik productieve verveling zou willen noemen. Die momenten van repetitieve taken, moeizaam schrijven, vervelend onderzoek, die op zichzelf geen waarde leken te hebben, maar die een vaardigheid, een intuïtie, een geheugen van het vak vormden. De jonge journalist die uren besteedde aan het doorzoeken van archieven om een cijfer te vinden, ontwikkelde een diepgaande kennis van zijn onderwerp die de directe toegang tot een samengevat antwoord hem nooit zal geven. De beginnende advocaat die tientallen soortgelijke conclusies met de hand schreef, ging uiteindelijk een juridische grammatica internaliseren die de automatische tekstgeneratie volledig omzeilt.

Men zal me antwoorden dat dit de redenering is van elke generatie tegenover elke technische nieuwigheid – de schrijvers betreurden het verdwijnen van mondelinge memorisatie bij de komst van schrift. Het argument is geldig. Maar er is een verschil in graad, zo niet in aard, tussen het delegeren van berekeningen aan een rekenmachine en het delegeren van de redenering zelf aan een systeem dat een plausibel resultaat produceert zonder dat de gebruiker hoeft te begrijpen hoe het tot stand is gekomen. Het risico is niet alleen het verlies van knowhow: het is het verlies van het vermogen om te beoordelen of het door de machine geproduceerde resultaat correct is, bij gebrek aan de oefening zelf.

De beroepen die standhouden, en waarom dat niet geruststellend is

Gegevens van France Travail bevestigen de stille beweging: een explosie van vacatures voor tech-AI-profielen, een parallelle ineenstorting van de aanwervingen in klassieke administratieve beroepen. Men vertelt ons, ter compensatie, dat relationele, handmatige of op de werkelijkheid gebaseerde beroepen – zorgverleners, ambachtslieden, onderwijzers, loodgieters – veilig zijn. Dat is waarschijnlijk waar op korte termijn, maar het is een magere troost.

Ten eerste zijn dit precies de beroepen die onze samenlevingen het minst goed hebben beloond, terwijl ze, in de hiërarchie van cognitieve automatisering, de zeldzaamste en dus best betaalde zouden moeten worden. Niets wijst erop dat deze verschuiving gaande is: men blijft een "prompt engineering" ingenieur meer betalen dan een verzorgende hulp, ook al zou het eerste beroep binnen vijf jaar kunnen verdwijnen en het tweede nooit.

Vervolgens – en dit is het meest ongemakkelijke punt – is de weerstand van deze beroepen tegen automatisering niet noodzakelijkerwijs goed nieuws voor degenen die ze uitoefenen. Het betekent een gepolariseerde samenleving tussen een cognitieve elite die machines orkestreert en een massa werknemers van fysieke aanwezigheid, laaggeschoold in de ogen van de markt: twee parallelle economieën die elkaar steeds minder kruisen.

Ontsnappen aan fatalisme zonder te vervallen in ontkenning

Ik geloof niet dat we moeten toegeven aan catastrofisme, noch dat we een technologische krimp moeten bepleiten die geen enkele kans van slagen heeft in een wereld van internationale concurrentie. De vraag is niet of AI het werk zal blijven transformeren – dat zal het doen. De vraag is wie beslist over de verdeling van de winsten die deze transformatie oplevert, en volgens welke criteria.

Dit vereist concrete politieke keuzes: een belastingstelsel dat een deel van de productiviteitswinsten van automatisering opvangt om de omscholing van verplaatste werknemers te financieren; een oprechte herwaardering van beroepen die menselijke aanwezigheid vereisen; een onderwijs dat ophoudt jonge generaties voor te bereiden op banen die niet meer zullen bestaan, en hen richt op wat machines structureel nooit goed zullen kunnen doen – onzeker oordeel, aanvaarde verantwoordelijkheid, belichaamde relatie. Het vereist ook, bescheidener, dat iedereen zichzelf de ongemakkelijke vraag stelt: delegeer ik in mijn eigen werk vervelende taken aan de machine, of delegeer ik mijn vermogen om te begrijpen wat ik produceer?

Wat ons blijft, tegen wil en dank

Het is ironisch om deze tekst te schrijven op een moment dat de informatie-industrie zelf zichzelf opnieuw uitvindt met kunstmatige intelligentie, waar men op dezelfde dag een artikel kan lezen dat de prestaties van een model op een "agentivity" benchmark prijst en een ander dat tienduizenden banen in de pers aankondigt. Deze spanning is niet opgelost, en zal waarschijnlijk nooit volledig worden opgelost. Maar als er één ding is dat noch de meest geavanceerde modellen, noch de meest vakkundig gepresenteerde sociale plannen ons kunnen ontnemen, is het de verantwoordelijkheid om collectief te kiezen wat we met deze vrijgekomen tijd willen doen. Het toevertrouwen aan de loutere logica van de kwartaalwinstgevendheid zou de grootste fout van dit decennium zijn.

Redactioneel commentaar

Deze opinie peilt een blinde vlek in het debat: er wordt eindeloos gediscussieerd over het aantal vernietigde banen, maar nauwelijks over wat automatisering doet met het leerproces van een beroep. De redactie van OrChair blijft vooral hangen bij het cijfer van de *Harvard Business Review* – 39% van de leidinggevenden die ontslaan uit anticipatie tegen 2% op basis van geconstateerde winsten. Het zegt het essentiële: een groot deel van de huidige sociale kosten van AI is niet technologisch, maar beslissingsgerelateerd. En een beslissing, in tegenstelling tot een natuurwet, kan anders worden genomen.

* Opinie. De uitgedrukte meningen zijn uitsluitend die van de auteur.