Elk nieuw schooljaar in september lijkt op het vorige: dezelfde plechtigheden, dezelfde foto's voor het schoolhek, dezelfde zorgen over de lesroosters. Toch is er dit jaar ongemerkt iets gekanteld. Generatieve modellen voor kunstmatige intelligentie, inmiddels gratis, snel en beschikbaar op elke telefoon, zijn nu net zo gewoon in de schooltas van een bovenbouwleerling als de rekenmachine twintig jaar geleden. Alleen schrijft een rekenmachine niet in zijn plaats een filosofisch betoog.
Het onderwijsstelsel beweegt ondertussen in het tempo van een overheidsapparaat: nog altijd vage gebruiksrichtlijnen, instructies die van school tot school verschillen, leraren die aan hun lot worden overgelaten om op te sporen wat ze eigenlijk niet meer kunnen opsporen. Toch is fraude niet de kern van de zaak; dat is een oud probleem waartegen altijd weer maatregelen te bedenken zijn. De kern is wat er gebeurt tussen de opgave en het nakijken: het leren zelf, die periode van worsteling waarin de leerling zoekt, fouten maakt, opnieuw begint en uiteindelijk begrijpt.
Wat die worsteling opleverde
Die worsteling heeft altijd een slechte reputatie gehad. Lange tijd werd ze voorgesteld als tijdverlies dat moest worden weggewerkt, als ondoelmatigheid die moest worden verholpen. Toch is het juist die worsteling die de herinnering aan een overwonnen moeilijkheid opbouwt, de herinnering die het mogelijk maakt om jaren later een vergelijkbaar probleem te herkennen en te weten hoe je het moet aanpakken. Door die stap over te slaan, bespaart het hulpmiddel de leerling geen tijd: het ontneemt hem de ervaring die het de volgende keer gemakkelijker maakt.
Die worsteling uitbesteden aan een hulpmiddel dat onmiddellijk antwoord geeft, betekent het resultaat krijgen zonder het proces te doorlopen waarin de vaardigheid wordt opgebouwd. Een op tijd ingeleverde opdracht is niet langer het bewijs dat het werk is gedaan. En een leerling die zich nooit bij een probleem heeft hoeven vervelen, heeft nooit de kans gehad te leren volhouden. De paradox is wrang: hoe beter het hulpmiddel presteert, hoe minder het achterlaat in de werkelijke vaardigheden van de gebruiker.
Leraren alleen in de frontlinie
Leraren moeten nu in hun eentje, geval voor geval, beslissen, met detectiemiddelen die al achterhaald zijn zodra ze worden ingevoerd. Sommigen geven bepaalde soorten huiswerk geen cijfer meer, omdat ze niet kunnen garanderen dat leerlingen het zelf hebben gemaakt. Anderen grijpen terug op toetsen op papier, in de klas, onder toezicht — een stap terug die de verdienste van de eenvoud heeft, maar niets leert over hoe je deze hulpmiddelen verstandig kunt integreren in plaats van ze te ontlopen.
Het gaat er niet om deze hulpmiddelen uit de klas te verbannen — die strijd zou bij voorbaat verloren zijn en leerlingen een vaardigheid onthouden die hun hun hele werkzame leven van pas zal komen. Het gaat erom duidelijk te benoemen welke menselijke inspanning ononderhandelbaar moet blijven, en die te beschermen zoals je een examen beschermt: met duidelijke, gezamenlijk gedragen regels die vooral ook aan de leerlingen zelf worden uitgelegd.
Dat vraagt om werk dat noch een afzonderlijke school, noch een leraar alleen kan verrichten: onderscheid maken tussen taken waarbij AI-ondersteuning het leren verrijkt — bronnenonderzoek, herformuleren, taalcorrectie — en taken waarbij ze het leerproces simpelweg omzeilt. Zonder die verduidelijking, op nationaal niveau en niet overgelaten aan de goede wil van elke school, zal het onderwijs blijven doen alsof het werkstukken beoordeelt, terwijl het leren zich allang naar elders heeft verplaatst.
Onduidelijkheid die de kloof vergroot
Deze onduidelijkheid komt in de eerste plaats ten goede aan leerlingen die al over de middelen beschikken om het zonder hulp van buitenaf te redden: degenen die weten waar ze moeten stoppen, die het hulpmiddel gebruiken om te controleren in plaats van om te produceren, omdat ze zijn opgegroeid in een gezin dat hun die zorgvuldigheid al heeft bijgebracht. De anderen, op zichzelf aangewezen tegenover een hulpmiddel dat op alles antwoord geeft zonder ooit te zeggen waar de grens ligt, lopen het risico een achterstand op te bouwen waarvan ze zich pas veel later bewust worden, bij een examen zonder ondersteuning of een eerste baan die een vaardigheid vereist die ze dachten te beheersen.
Ook ouders staan met lege handen. Velen ontdekken de omvang van het verschijnsel bij toeval, wanneer ze zien dat hun kind een taalmodel gebruikt om te ‘oefenen’ voor een toets, zonder altijd te weten of dat oefenen legitieme hulp is of het leerwerk simpelweg omzeilt. Bij gebrek aan houvast vanuit het onderwijs verzint elk gezin zijn eigen regels, met resultaten die net zo uiteenlopen als die van de scholen zelf.
Andere landen zijn begonnen knopen door te hakken, met soms radicaal verschillende benaderingen: een algeheel verbod op bepaalde hulpmiddelen tijdens schooltijd, juist een bewuste integratie in de lesprogramma's vanaf de onderbouw van het voortgezet onderwijs, of een grootschalige terugkeer naar mondelinge toetsing om het probleem te omzeilen in plaats van op te lossen. Geen van deze antwoorden is perfect, maar ze hebben allemaal de verdienste dat ze bestaan en onderwijsteams een duidelijke koers bieden. Frankrijk gaat nog altijd school voor school te werk, wat erop neerkomt dat elke leraar wordt opgezadeld met een beslissing die zijn bevoegdheden ver te boven gaat.
Een jaar nadat deze hulpmiddelen gemeengoed zijn geworden in de dagelijkse schoolpraktijk, is het dringend nodig dat het ministerie de knoop doorhakt, in plaats van elke betrokkene — leerling, leraar, ouder — alleen zijn weg te laten zoeken met een technologie die op niemand wacht om zich verder te ontwikkelen. Elke extra maand die deze verduidelijking vergt, zal worden betaald met niet-verworven vaardigheden, waarvan het ontbreken pas te laat aan het licht komt.
*Opiniebijdrage. De geuite opvattingen komen uitsluitend voor rekening van de schrijfster.*





