In het kort — Een AI kan geen politiek programma hebben: doelen en waardebalans blijven menselijk. Maar gebruikt als publiek, controleerbaar en gecontroleerd instrument, zou het elke uitgegeven euro kunnen volgen, beleid vergelijken, wetten simuleren vóór hun stemming en de resultaten meten na hun goedkeuring.
Wat als Frankrijk zijn financiën, overheidsbeleid en belangrijke beslissingen zou toevertrouwen aan kunstmatige intelligentie? De vraag roept gemakkelijk het beeld op van een digitale president die koudweg beslist over pensioenen, ziekenhuizen en defensie. Dit spectaculaire scenario mist echter de ware inzet. Een machine weet niet hoe te beslissen wat een rechtvaardige samenleving is. Het kan alleen zoeken naar de beste manier om de doelen te bereiken die mensen haar toewijzen.
Het hier voorgestelde gedachte-experiment stelt daarom verschillende gelijktijdige doelen vast: het verbeteren van de levensstandaard en de overheidsdiensten, het houdbaar maken van de financiën, het beschermen van de meest kwetsbaren en het behoud van de soevereiniteit. Het is geen voorspelling noch een verkiezingsprogramma. Het onderzoekt wat een systeem dat in staat is om de rekeningen te analyseren, het beleid te evalueren en tal van scenario's te testen, zou kunnen opleveren, mits het onderworpen blijft aan de wet en democratische instellingen.
Het startpunt: 1.714 miljard euro aan uitgaven
De overheidsfinanciën geven de omvang van de uitdaging weer. Volgens het Insee gaven de overheden in 2025 1.714,1 miljard euro uit, oftewel 57,3% van het bruto binnenlands product. De ontvangsten bedroegen 52,2% van het BBP. Het tekort kwam uit op 152,5 miljard euro, oftewel 5,1% van het BBP, terwijl de overheidsschuld eind van het jaar 115,7% van het BBP bedroeg.
Deze uitgaven zijn geen homogeen blok dat men zomaar zou kunnen verminderen. Sociale uitkeringen vertegenwoordigen 771 miljard euro, openbare salarissen 370 miljard, intermediair verbruik 163,5 miljard en investeringen 132,2 miljard. De rentelast bedraagt 64,7 miljard euro. In 2024 was sociale bescherming goed voor 41,5% van de overheidsuitgaven en gezondheidszorg voor 15,6%. Veel uitgeven betekent dus niet automatisch verspillen: de echte vraag betreft de behaalde resultaten en de mogelijkheid om het gekozen model duurzaam te financieren.
Eerste missie: het geld volgen tot aan het resultaat
Een AI die belast is met het verbeteren van overheidsbeleid, zou waarschijnlijk minder beginnen met bezuinigen dan met meten. Het zou een kaart opstellen die elke euro verbindt met zijn heffing, de instanties die het beheren, het gefinancierde programma, de uiteindelijke begunstigde en het waargenomen resultaat. Administratieve kosten, doorlooptijd, bediende bevolking, efficiëntie en mogelijke dubbelingen zouden vergelijkbaar worden.
Deze methode zou het mogelijk maken om redundanties te zoeken tussen de staat, lokale overheden, de sociale zekerheid, exploitanten en openbare instellingen voordat missies worden geschrapt. Gegevens die al legaal in het bezit zijn van een administratie, zouden niet langer meerdere keren worden opgevraagd. Beleid waarvan het nut bewezen is, zou worden onderscheiden van beleid waarvan de effecten zwak of onbekend blijven.
Het tekort verminderen zonder een recessie te programmeren
Een beslissingsondersteunend algoritme zou niet noodzakelijkerwijs onmiddellijke bezuinigingen voorstellen. Het zou meerjarige trajecten vergelijken, aangepast aan groei, werkgelegenheid, inflatie en rentetarieven. Elke permanente uitgave zou de duurzame financiering ervan, de uitgave die het vervangt of het verwachte rendement moeten specificeren. Schulden maken zou mogelijk blijven om een crisis te beantwoorden of bepaalde langetermijninvesteringen te financieren.
Groei zou even belangrijk zijn als besparingen. Productiviteit, werkgelegenheid van jongeren en ouderen, vaardigheden, investeringen en innovatie zouden worden gevolgd als volwaardige budgettaire hefbomen. Voor bedrijven zou de prioriteit stabiliteit zijn: minder gestapelde regelingen, duidelijkere belastingregels en een voldoende lange horizon om te investeren en aan te werven.
Administratie automatiseren, niet de menselijke relatie
In de overheidsdiensten zou de machine prioriteit geven aan repetitieve taken: invoer, controle van documenten, routering van aanvragen of detectie van afwijkingen. De aldus vrijgekomen tijd zou de medewerkers ten goede kunnen komen voor ontvangst, zorg, onderwijs, onderzoek of begeleiding. In het ziekenhuis zou het knelpunten, heropnames en vermijdbare handelingen bestuderen. Op school zouden digitale tutors oefeningen kunnen aanpassen, zonder de leraar zijn pedagogische rol te ontnemen.
Dezelfde voorzichtigheid zou geboden zijn bij fraude. Het detecteren van een afwijking kan helpen bij het richten van een controle; dit mag echter nooit een score in schuld veranderen. Elke gevoelige beslissing moet worden uitgelegd, getraceerd, gecontroleerd door een mens en vatbaar zijn voor beroep.
Energie, industrie en berekening: investeren in plaats van ondergaan
Het scenario zou energie, defensie, computerberekeningen, kritieke componenten, cyberbeveiliging en onderzoek behandelen als strategische activa. Het zou trachten spaargeld te richten op productieve investeringen en Frankrijk een eenvoudigere omgeving te maken voor jonge bedrijven, dankzij snellere procedures en gecontroleerde regelgevende experimenten.
Op het gebied van huisvesting zouden nieuwe projecten worden gericht door transport, banen, netwerken, prijzen, grond, risico's en demografie te kruisen. Voor immigratie zou de analyse onderscheid maken tussen asiel, studie, werk, familie en onregelmatigheid, om economische behoeften en opvangcapaciteiten te vergelijken zonder de fundamentele rechten tot een vergelijking te reduceren.
Wetten simuleren vóór de stemming, ze evalueren erna
De meest ingrijpende hervorming zou wellicht betrekking hebben op de totstandkoming van wetten. Vóór een stemming zouden verschillende scenario's worden gepubliceerd met hun hypothesen, hun kosten over tien jaar, hun verwachte effecten op huishoudens, bedrijven, regio's en overheidsfinanciën. Na de goedkeuring zouden de resultaten na twaalf maanden, drie jaar en vijf jaar worden gemeten. Ineffectieve maatregelen zouden kunnen worden gecorrigeerd of verwijderd in plaats van zich op te stapelen.
Elk ministerie zou beschikken over een openbaar dashboard dat niet alleen betrekking heeft op het budget, maar ook op de doorlooptijden, de kwaliteit van de dienstverlening, de toegang en de resultaten. Transparantie zou politieke meningsverschillen niet wegnemen; het zou iedereen simpelweg verplichten zijn keuzes te verdedigen op basis van zichtbare hypothesen.
Democratie moet boven het algoritme blijven staan
Geen enkele optimalisatie kan beslissen over het gewenste niveau van herverdeling, de plaats van de staat, het compromis tussen veiligheid en vrijheden, of de aanvaardbare mate van ongelijkheid. Twee beleidslijnen kunnen financieel houdbaar zijn en gebaseerd zijn op tegengestelde opvattingen over rechtvaardigheid. Deze afwegingen behoren toe aan de burgers en hun vertegenwoordigers.
Het omgekeerde risico zou dat zijn van een te efficiënte machine: een staat die in staat is inkomens, gezondheid, verplaatsingen en digitale gewoonten te kruisen, zou gevaarlijk opdringerig worden. Gegevens moeten daarom beperkt blijven tot het strikt noodzakelijke, modellen moeten worden gecontroleerd en beslissingen moeten aanvechtbaar zijn voor een menselijke autoriteit en de rechterlijke macht.
Het meest geloofwaardige scenario is uiteindelijk niet dat van een AI-president. Het is dat van een publieke AI die als permanente tegenexpert dient: het verlicht, de gekozenen beslissen, de rechterlijke macht controleert en de burgers betwisten. De revolutie ervan zou niet zijn om de macht te vervangen, maar om het veel moeilijker te maken om te regeren zonder te meten.
Redactionele opmerking — Het belang van dit gedachte-experiment ligt minder in de drieëndertig overwogen maatregelen dan in een eenvoudige vraag: welk resultaat is behaald voor elke geïnde euro? De AI kan deze vraag beter gedocumenteerd en moeilijker te omzeilen maken. Het kan niet namens de Fransen antwoorden wanneer moet worden gekozen wie bijdraagt, wie ontvangt en welke vrijheden onaantastbaar moeten blijven.
Bronnen — Insee, uitgaven per overheidsadministratie in 2025 ; Insee, overheidsuitgaven en -inkomsten van 1960 tot 2025 ; Insee Première, de rekening van de overheidsadministratie in 2025 ; Insee Première, de overheidsuitgaven per functie in 2024 ; OESO, Economische overzichten van de OESO: Frankrijk 2026.
