Het is 12 uur, op deze zondag 26 april 2026, wanneer paus Leo XIV op het balkon van de Sint-Pietersbasiliek verschijnt voor het Regina Caeli-gebed. Zijn kalme stem weerklinkt over een stampvol plein. «Atoomenergie mag alleen voor vreedzame doeleinden worden gebruikt.» De zin valt precies op het moment dat, 2.100 kilometer van Rome, Oekraïense en Wit-Russische families in Slavutych de 40e verjaardag herdenken van de explosie van reactor nummer 4 van de Lenin-kerncentrale in Tsjernobyl. Op 26 april 1986, om 1 uur 23 's nachts, blies een mislukte veiligheidstest het reactorvat van de kern, waarbij een hoeveelheid radioactiviteit vrijkwam die naar schatting 400 keer die van Hiroshima bedroeg. Vier decennia later blijft de herinnering levendig – en de waarschuwing actueler dan ooit.
De plechtige oproep van de paus
In zijn toespraak, uitgezonden door Vatican News, riep de opvolger van Franciscus op tot «de verantwoordelijkheid van staten» en «de herinnering aan de slachtoffers». Leo XIV, de eerste Amerikaanse paus in de geschiedenis, gekozen in mei 2025, benadrukte met name het onderscheid tussen het civiele gebruik van het atoom — «dat een gave kan zijn, mits het wordt omkaderd» — en elke vorm van militair gebruik. Hij verwees naar de «duizenden liquidatoren» die in 1986 naar de centrale werden gestuurd, van wie velen in de daaropvolgende maanden of jaren stierven aan de gevolgen van bestraling. De pauselijke ceremonie werd afgesloten met een minuut stilte, gevolgd door een gebed in het Oekraïens, Russisch en Wit-Russisch — een zeldzaam gebaar, geprezen door verschillende diplomaten.
Slavutych, herdenkingsstad
In Slavutych, de stad die na de ramp werd gebouwd om het personeel van de centrale te huisvesten, brachten de herdenkingen bijna 3.000 mensen samen. Burgemeester Yuri Fomichev legde een krans bij de gedenksteen voor de liquidatoren, in aanwezigheid van vertegenwoordigers van de Oekraïense regering en enkele buitenlandse diplomaten. De context is zwaar: Slavutych werd in maart 2022 kort bezet door Russische troepen, en de historische centrale van Tsjernobyl, sinds 2017 onder een sarcofaag, staat nu onder controle van het Oekraïense Agentschap voor Nucleaire Veiligheid na verschillende waarschuwingen in verband met de oorlog. Een delegatie van Greenpeace voerde radioactiviteitsmetingen uit in de exclusiezone, waarbij de stabiliteit van het omhulsel, met hoge kosten voltooid door de internationale gemeenschap, werd bevestigd.
Zelensky: «Het gevaar is nog steeds aanwezig»
In een opgenomen verklaring die zondagochtend werd uitgezonden, maakte Volodymyr Zelensky van de gelegenheid gebruik om de Russische verantwoordelijkheid aan te wijzen. «Veertig jaar na Tsjernobyl is het opnieuw Moskou dat de wereld aan de rand van een door de mens veroorzaakte nucleaire ramp brengt», verklaarde hij, verwijzend naar de Zaporizja-centrale, de grootste nucleaire site van Europa, die sinds maart 2022 bezet is door het Russische leger. De Oekraïense president herinnerde eraan dat IAEA-functionarissen ter plaatse herhaaldelijk melding hadden gemaakt van stroomuitval en militaire manoeuvres in de directe nabijheid van de reactoren. De kwestie van een demilitarisering van de site, gevraagd door Kiev en ondersteund door het VN-agentschap, blijft onbeantwoord door Moskou.
Een herinnering die Oekraïne overstijgt
Wereldwijd werden ceremonies georganiseerd om de verjaardag te markeren. In Brussel publiceerde de Europese Commissaris voor Energie een communiqué waarin werd benadrukt dat «Europa lessen moet trekken» uit Tsjernobyl om de groei van civiele kernenergie te omkaderen — een dossier dat nieuw leven werd ingeblazen sinds het SMR-compromis (small modular reactors) in maart 2026 door de Raad van de EU werd aangenomen. In Tokio, waar de herinnering aan Fukushima even levendig blijft, bracht een stille mars duizenden mensen samen. In de Verenigde Staten publiceerde het Department of Energy voor het eerst een vrijgegeven chronologie van de Amerikaanse reacties op de Sovjet-catastrofe. In Minsk daarentegen vonden geen officiële ceremonies plaats — Wit-Rusland, dat bijna 70% van de radioactieve neerslag van 1986 ontving, blijft op één lijn met het Russische standpunt.
De mening van de redactie
Veertig jaar later is Tsjernobyl meer dan een herdenking: het is een referentiepunt om de hedendaagse relatie met technologie te overdenken. De woorden van paus Leo XIV, in hun eenvoud, vermijden de valkuil van moraliserende discoursen: ze stellen een voorwaarde — het vreedzame doel — als een vereiste voor elk gebruik van het atoom. Op een moment dat Europa en de Verenigde Staten hun civiele nucleaire sectoren opnieuw lanceren, het Verenigd Koninkrijk zojuist een nieuwe generatie SMR's heeft aangekondigd, en de oorlog in Oekraïne een ongekende bedreiging vormt voor civiele centrales, herinnert de stem van het Vaticaan aan een vaak vergeten waarheid: technische beheersing ontslaat nooit van ethische verantwoordelijkheid. Tsjernobyl heeft niet alleen een gebied besmet; het heeft, voor eeuwen, het precedent geschapen van een onomkeerbare technologische ramp. Dat is uiteindelijk wat moet worden overgedragen.
Hoofdpunten
- 26 april 1986: explosie van reactor nr. 4 van de Lenin-kerncentrale in Tsjernobyl (1:23 uur).
- Paus Leo XIV (eerste Amerikaanse paus) roept op tot een strikt vreedzaam gebruik van het atoom.
- Ceremonies in Slavutych, stad gebouwd voor het personeel van de centrale.
- Zelensky beschuldigt Moskou van het bedreigen van de veiligheid van Zaporizja (bezette sinds maart 2022).
- Containment-sarcofaag van Tsjernobyl voltooid in 2017, volgens Greenpeace nog steeds stabiel.
Bronnen:
